Welk hout voor een schaakbord? De gids van houtsoorten
Inhoud · 11 delen
- 1Waar het om draait bij het hout van een schaakbord
- 2De 17 houtsoorten vergeleken
- 3Lichte houtsoorten, voor de witte velden
- 4Donkere houtsoorten, voor de zwarte velden
- 5De beste combinaties van licht en donker
- 6Welk hout voor de schaakstukken?
- 7Massief, fineer of ‘notenhoutafwerking’: een productpagina lezen
- 8Exotisch hout: wat de regelgeving zegt
- 9Maak je je schaakbord zelf?
- 10Onze selectie
- 11Veelgestelde vragen
Voor een schaakbord blijft het veiligste duo esdoorn voor de lichte velden en notenhout voor de donkere velden: een helder contrast, twee stabiele houtsoorten en een redelijke prijs. Voor de schaakstukken is buxus de referentie, gecombineerd met ebben, palissander of gebeitste buxus voor zwart.
Deze gids vergelijkt 17 houtsoorten op gemeten criteria (dichtheid, hardheid, stabiliteit), geeft de beste combinaties van licht en donker en legt uit hoe je een productpagina leest. Zoek je meteen een model? Bekijk dan ons houten schaakspel-assortiment.
- Lichte velden: esdoorn, bergesdoorn, haagbeuk of beuk. Donkere velden: notenhout, palissander, wengé of mahonie.
- Voor de stukken heb je dicht en hard hout nodig: buxus, ebben, palissander of sheesham.
- Hard hout alleen is niet genoeg: stabiel hout (weinig krimp) houdt de naden tussen de velden dicht.
- ‘Notenhoutafwerking’ of ‘kleur noten’ op een productpagina betekent een kleur of een decor, niet de houtsoort.
Waar het om draait bij het hout van een schaakbord
Vier criteria maken het verschil tussen houtsoorten. De eerste drie zijn meetbaar, de laatste hangt van jou af.
- De dichtheid bepaalt het gewicht in de hand. Een dicht stuk staat steviger op zijn veld en voelt edeler aan. Bij een bord telt ze minder.
- De hardheid (Janka-test, in newton) meet de weerstand tegen stoten. Hoe hoger, hoe minder de stukken en de randen van het bord beschadigen.
- De stabiliteit lees je af aan de krimp: hoe meer een houtsoort krimpt bij het drogen, hoe meer ze werkt met de luchtvochtigheid in huis. Bij een bord van weinig stabiel hout laten de velden los of scheuren ze.
- Contrast en stijl: licht en donker moeten in één oogopslag te onderscheiden zijn, zonder dat je ogen moe worden tijdens een lange partij.
De 17 houtsoorten vergeleken
De waarden komen uit The Wood Database (dichtheid bij 12 % vocht, Janka-hardheid, volumekrimp van groen tot droog). Hoe lager de krimp, hoe stabieler het hout.
| Houtsoort | Kleur | Dichtheid (kg/m³) | Hardheid (N) | Volumekrimp | Gebruik bij schaken |
|---|---|---|---|---|---|
| Harde esdoorn | crèmewit | 705 | 6 450 | 14,7 % | lichte velden |
| Bergesdoorn | wit, licht gelige glans | 615 | 4 680 | 12,3 % | lichte velden |
| Haagbeuk | grijswit | 735 | 7 260 | 18,4 % | lichte velden, stukken |
| Beuken | licht roze, egaal | 710 | 6 460 | 17,9 % | instapspellen |
| Essen | crème, geaderd | 680 | 6 580 | 15,3 % | lichte velden |
| Buxus | lichtgeel | 965 | 13 080 | 19,0 % | witte stukken |
| Olijfhout | honingkleurig met bruine strepen | 980 | 12 060 | 12,8 % | decoratieve borden |
| Acacia (mangium) | goudbruin, geaderd | 585 | 6 340 | 10,7 % | borden, kistjes |
| Eiken | lichtbruin, grove nerf | 675 | 4 980 | 13,0 % | randen, tafels |
| Kersenhout | roodbruin, wordt donkerder met de tijd | 600 | 5 120 | 13,8 % | zachte donkere velden |
| Europees notenhout | warm bruin | 640 | 5 410 | 13,0 % | donkere velden |
| Amerikaans zwart notenhout | chocoladebruin | 610 | 4 490 | 12,8 % | donkere velden |
| Mahonie | roodbruin | 590 | 4 020 | 7,5 % | donkere velden, randen |
| Sheesham | goudbruin met paarse glans | 770 | 7 380 | 8,4 % | donkere stukken, borden |
| Indisch palissander | paarsbruin, donkere aders | 855 | 10 440 | 8,6 % | donkere stukken en velden |
| Wengé | zeer donkerbruin, bijna zwart | 870 | 8 600 | 13,3 % | donkere velden |
| Gabon-ebben | diepzwart | 955 | 13 700 | 19,6 % | zwarte luxestukken |
Schuif de tabel opzij om alle kolommen te zien.
Gemiddelde waarden: ze verschillen van boom tot boom en naargelang het drogen.
Lichte houtsoorten, voor de witte velden
Esdoorn, de referentie
Crèmewit, met een fijne, dichte nerf: harde esdoorn is de lichte houtsoort die het meest gebruikt wordt op kwaliteitsborden. Hij is hard genoeg (6 450 N) om stukken te weerstaan die met kracht worden neergezet, en zijn krimp (14,7 %) ligt dicht bij die van notenhout, waardoor de naden na verloop van tijd niet opengaan.
Bergesdoorn en haagbeuk, de Europese alternatieven
Bergesdoorn is een Europese esdoorn, iets zachter en licht geel van tint. Hij laat zich makkelijk bewerken en is een veelgebruikte lichte houtsoort in marqueterie. Haagbeuk is harder (7 260 N), heeft een grijzige tint en wordt ook gebruikt voor stukken in Oost-Europese en Russische schaakspellen. Zwak punt: een hoge krimp, dus hout dat werkt.
Beuken en essen, voor betaalbare spellen
Beuken, licht en egaal, zit in veel instapspellen en schaakspellen voor kinderen. Het is hard maar weinig stabiel (17,9 % krimp): het reageert sterker dan andere houtsoorten op schommelingen in de luchtvochtigheid. Essen is sterker geaderd, oogt levendiger en combineert goed met een heel donkere houtsoort zoals wengé.
Donkere houtsoorten, voor de zwarte velden
Notenhout, warm en stabiel
Europees notenhout heeft een warm bruin, Amerikaans zwart notenhout een meer chocoladekleurig bruin. Beide zijn stabiel en makkelijk te bewerken. Samen met esdoorn vormen ze het best leesbare contrast om lang te spelen zonder dat je ogen moe worden.
Palissander en sheesham, het hout van mooie spellen
Indisch palissander is dicht (855 kg/m³), hard (10 440 N) en vooral heel stabiel: de krimp (8,6 %) is een van de laagste in de tabel. Het wordt zowel voor velden als voor stukken gebruikt. Sheesham, vaak verkocht als ‘gouden palissander’ of ‘rozenhout’, is een lichtere en betaalbaardere verwant.
Wengé en mahonie
Wengé, bijna zwart, geeft het sterkste contrast met een lichte houtsoort. Mahonie, roodbruin, is zacht maar uitzonderlijk stabiel (7,5 % krimp): daarom kom je het vaak tegen in randen en kistjes. Sapeli, een Afrikaanse houtsoort uit dezelfde familie, speelt dezelfde rol in onze speltafel.
Ebben, voorbehouden aan de stukken
Zwart, zeer dicht en zeer hard: ebben is het hout van zwarte topstukken. Voor velden wordt het zelden gebruikt: door de hoge krimp (19,6 %) is het lastig te verlijmen over grote oppervlakken. Veel zwarte stukken die als ‘ebben’ worden aangeduid, zijn in werkelijkheid gebeitste buxus, ook wel geëbaniseerd genoemd: controleer de precieze vermelding.
De beste combinaties van licht en donker
Een goede combinatie paart een helder contrast aan twee vergelijkbare krimpwaarden, zodat de velden goed op elkaar aansluiten.
| Combinatie | Contrast | Stijl | Verschil in krimp |
|---|---|---|---|
| Esdoorn en notenhout | helder | klassiek, past overal | klein (14,7 en 13,0 %) |
| Bergesdoorn en zwart notenhout | helder | eigentijds | zeer klein (12,3 en 12,8 %) |
| Esdoorn en palissander | sterk | chic, warme tinten | duidelijk (14,7 en 8,6 %) |
| Essen en wengé | zeer sterk | grafisch, design | klein (15,3 en 13,3 %) |
| Esdoorn en kersenhout | zacht | warm, wordt donkerder met de tijd | zeer klein (14,7 en 13,8 %) |
| Buxus en ebben (stukken) | maximaal | toernooi, luxe | niet van toepassing op stukken |
Schuif de tabel opzij om alle kolommen te zien.
Ga voor een eerste mooi schaakspel voor esdoorn en notenhout: die combinatie vergeeft alles, voor het oog en in het gebruik. Om daarna de maat en het formaat te kiezen, geeft onze gids om een houten schaakbord te kiezen de juiste richtpunten.
Welk hout voor de schaakstukken?
Schaakstukken vragen om dichter en harder hout dan het bord: je pakt ze, zet ze neer en laat ze soms vallen. Buxus is al sinds de Staunton-set van 1849 de referentie voor witte stukken. Daartegenover staan ebben (luxe), palissander of sheesham (midden- en topsegment) en geëbaniseerde buxus (de beste prijs-kwaliteitverhouding).
Wegen houten stukken te licht, dan biedt verzwaring uitkomst: een metalen gewicht onder het vilt verlaagt het zwaartepunt en geeft het gevoel van een dicht stuk.
Massief, fineer of ‘notenhoutafwerking’: een productpagina lezen
Drie woorden maken op een productpagina het verschil.
- Massief: elk veld is een stuk volhout. Het gaat het langst mee, maar is ook het gevoeligst voor vocht.
- Fineer of marqueterie: houtvellen van 0,6 tot 1 mm, verlijmd op een stabiele drager. Dat is geen gebrek: het is de techniek achter de meeste mooie borden, juist omdat ze niet werkt.
- ‘Afwerking’, ‘kleur’ of ‘look’ notenhout: een tint of een geprint decor op MDF of licht hout. Het kan er mooi uitzien, maar het is geen notenhout.
Vermeldt een productpagina alleen ‘hout’, zonder de houtsoort te noemen, dan gaat het vaak om een gangbare houtsoort of gebeitst fineer. Vind je de houtsoort belangrijk, vraag het de verkoper dan vóór de aankoop.
Exotisch hout: wat de regelgeving zegt
Alle palissandersoorten (geslacht Dalbergia) staan op bijlage II van CITES, behalve Braziliaans palissander, dat op bijlage I staat. Een afgewerkt voorwerp van Indisch palissander of sheesham is vrijgesteld van een vergunning tot 10 kg hout per zending, en daar valt een schaakspel onder. Voor palissander en ebben uit Madagaskar geldt daarentegen een aanbeveling om de handel op te schorten: een schaakspel waarin die houtsoorten zitten, kun je beter vermijden.
Wengé staat niet op de CITES-lijsten, maar The Wood Database meldt het als bedreigde soort op de Rode Lijst van de IUCN. Vraag naar de herkomst voordat je een schaakspel van exotisch hout koopt.
Maak je je schaakbord zelf?
Hobbymeubelmakers stellen op fora dezelfde vragen. Dit zijn de antwoorden die steeds terugkomen.
- Kies twee houtsoorten met een vergelijkbare krimp. Bergesdoorn en zwart notenhout, esdoorn en kersenhout of essen en wengé gedragen zich bijna hetzelfde. Combineer geen heel stabiele houtsoort (mahonie) met een houtsoort die veel werkt (beuken, haagbeuk).
- Kies een stabiele drager. Multiplex van 15 mm of gefineerd MDF werkt niet. Naaldhout zoals vuren wordt afgeraden: het werkt en de afwerking vergeelt.
- Fineer beide zijden. Fineer dat maar aan één kant is verlijmd, trekt aan de drager en doet hem kromtrekken. Een tegenfineer aan de achterkant brengt de spanningen in evenwicht.
- Stem de velden af op de stukken. Een veld van 5 tot 6 cm past bij toernooistukken (koning van ongeveer 9,5 cm). De voet van de koning moet ongeveer driekwart van een veld bedekken.
- Leg het bord goed neer. 8 × 8 velden, met een licht veld in de hoek rechtsonder voor elke speler.
- Test de afwerking op een restje. Een harde olie of een matte lak beschermt goed, maar sommige oliën laten esdoorn vergelen en notenhout donkerder worden.
Onze selectie
Drie houten schaakspellen voor drie toepassingen: een complete klassieker, een verfijnder model en een tafel die in de woonkamer blijft staan.
Bronnen: The Wood Database (dichtheid, Janka-hardheid en krimp per houtsoort); CITES, notificatie 2020-033 (annotatie #15 over Dalbergia); RVO, Nederlandse CITES-autoriteit.
