Szachy Staunton: historia figur, które stały się standardem
Spis treści · 8 części
Szachy Staunton to wzór figur, który rozpozna każdy: król z krzyżem, hetman w koronie, goniec z naciętą mitrą, skoczek w kształcie końskiej głowy. Wzór zarejestrowano w Londynie 1 marca 1849 roku, produkowała go firma Jaques, a nazwę dał mu angielski mistrz Howard Staunton. Ponad 175 lat później to styl zalecany przez FIDE dla figur turniejowych.
Ten poradnik opowiada, jak ten wzór się upowszechnił i jak dziś rozpoznać dobry komplet Staunton. Wszystkie nasze modele znajdziesz w kolekcji figury szachowe Staunton.
- Wzór zarejestrowano 1 marca 1849 roku na nazwisko Nathaniela Cooke’a, a produkowała go i sprzedawała firma John Jaques of London.
- Howard Staunton, najlepszy wówczas szachista świata, użyczył mu swojego nazwiska i podpisu.
- Wcześniej każdy kraj miał własne figury, często trudne do odróżnienia od siebie.
- Obowiązujące normy FIDE zalecają figury w stylu Staunton.
Sześć figur kompletu Staunton
Geniusz wzoru Staunton sprowadza się do jednej idei: każda figura ma niepowtarzalną sylwetkę, czytelną na pierwszy rzut oka i z każdego kąta. Poniższe wysokości to te, które FIDE przyjmuje dla kompletu turniejowego.
| Figura | Co ją wyróżnia | Wysokość FIDE |
|---|---|---|
| Król | najwyższa, korona zwieńczona krzyżem | 95 mm |
| Hetman | korona z ząbkami zwieńczona małą kulką | 85 mm |
| Goniec | biskupia mitra z ukośnym nacięciem | 70 mm |
| Skoczek | wyrzeźbiona głowa i szyja konia | 60 mm |
| Wieża | wieża z blankami, jak baszta | 55 mm |
| Pionek | najmniejsza, prosta kulka na kołnierzu | 50 mm |
Przesuń tabelę, aby zobaczyć wszystkie kolumny.
Wszystkie figury mają szeroką, obciążoną podstawę obitą filcem oraz kołnierz oddzielający korpus od głowy. Żeby dopasować te figury do szachownicy, zajrzyj do naszego poradnika o rozmiarze szachownicy: znajdziesz tam zasadę doboru pól.
Przed 1849 rokiem: figury różne w każdym kraju
Na początku XIX wieku nie istniał standardowy komplet. Francuzi grali figurami w stylu Régence, nazwanym od paryskiej Café de la Régence. Anglicy używali bogato zdobionych modeli, takich jak „Barleycorn” czy „St George”. Jeszcze inne style pochodziły z Europy Środkowej.
Problem był praktyczny: w niektórych modelach goniec przypominał pionka, a hetman króla, a wysokie, smukłe figury łatwo się przewracały. Gracze z różnych krajów musieli czasem przed partią nauczyć się figur przeciwnika.
1849: narodziny wzoru Staunton
1 marca 1849 roku w Londynie zarejestrowano wzór kompletu szachowego na nazwisko Nathaniela Cooke’a, na podstawie ustawy z 1842 roku o wzorach zdobniczych. Jego dokładna rola w powstaniu wzoru wciąż jest przedmiotem dyskusji: projekt prawdopodobnie czerpie z istniejących modeli, które upraszcza i ujednolica.
Producent John Jaques, londyński tokarz i handlarz grami, uzyskał prawo do jego produkcji i jesienią 1849 roku zaczął go sprzedawać. Figury toczono z bukszpanu i hebanu, tradycyjnego drewna pięknych kompletów.
Pozostało go wypromować. Howard Staunton uchodził wtedy za najlepszego szachistę świata i prowadził rubrykę szachową w Illustrated London News, gazecie, której jednym z wydawców był Cooke. Staunton polecał ten komplet, który przyjął jego nazwisko. Pierwsze kasety były podpisane i numerowane jego ręką, później nosiły faksymile jego podpisu.
Kształty inspirowane starożytnością
Ówczesny Londyn kochał architekturę neoklasycystyczną, inspirowaną Grecją i Rzymem. Ten duch widać w prostocie figur. Według często przytaczanej teorii głowa skoczka nawiązuje do rzeźbionych koni z marmurów Partenonu, wystawionych w British Museum.
Jak Staunton stał się standardem
Czytelny, stabilny i prostszy w toczeniu niż zdobione modele, Staunton rozpowszechnił się w brytyjskich klubach, a potem na całym świecie. Nazwa oznacza dziś styl, a nie markę: każdy producent może wytwarzać figury Staunton.
Normy sprzętowe FIDE, obowiązujące od 1 marca 2026 roku, zalecają figury w stylu Staunton, z drewna, plastiku albo materiału, który je imituje. To zalecenie, a nie obowiązek, ale właśnie ten model zobaczysz na każdym stole turniejowym.
Jak dziś rozpoznać dobry komplet Staunton
- Wyraźne sylwetki. Musisz bez wahania odróżnić gońca od pionka i hetmana od króla, nawet z daleka.
- Właściwe proporcje. Król ma mniej więcej dwa razy większą wysokość niż pionek, a podstawa każdej figury to 40–50% jej wysokości.
- Obciążona podstawa z filcem. Ciężka figura lepiej stoi na polu i odstawia się ją bezgłośnie.
- Starannie wykonany skoczek. To figura najtrudniejsza do wyrzeźbienia: w tanim komplecie to właśnie ona zdradza jakość.
- Dwa dodatkowe hetmany. Dobre komplety mają po jednym w każdym kolorze na wypadek promocji pionka.
Na dawnych kompletach Jaques na wieży i skoczku po stronie króla wybita jest mała korona. To wskazówka, że komplet pochodzi z epoki, przydatna, jeśli polujesz na antyczny Staunton.
Odmiany wzoru Staunton
Styl doczekał się wielu odmian, które zachowują ogólną sylwetkę, ale zmieniają szczegóły: masywniejszy skoczek „niemiecki”, smuklejsze figury, goniec z wyraźniejszym nacięciem. Wszystkie pozostają w stylu Staunton i bez problemu można nimi grać w klubie.
Nasz wybór Staunton
Klasyczny komplet 32 figur Staunton, obciążone figury imitujące drewno w formacie turniejowym oraz kompletny drewniany zestaw gotowy do gry.
Źródła: Wikipedia, Staunton chess set; Chess Antiques, Jaques Staunton chess pieces; FIDE Handbook, normy sprzętowe 2026.
